Ezine’ye yaklaşık 7 km, Geyikli’ye ise yaklaşık 11 km mesafede bulunan, Bozcaada’ya ve Ege Denizi’ne bakan Kemallı Köyü, yüzeyine bakıldığında sakin görünen; ancak dikkatle incelendiğinde derin bir geçmişi ortaya çıkan yerleşimlerden biridir. Duvarlarda ve tarlalarda antik taşlara rastlanır, erken Osmanlı dönemine ait yapılar yerleşimi hâlâ ayakta tutar ve burada bir zamanlar bulunan dikkat çekici bir eser bugün binlerce kilometre ötede, büyük bir Avrupa müzesinde sergilenmektedir.
Kemallı’nın hikâyesi çevresinden ayrı düşünülemez. Köy, bir dönem bölgenin en önemli Roma merkezlerinden biri olan Alexandria Troas antik kentine çok yakın bir konumdadır. Bir zamanlar bu coğrafyada yollar, taş ocakları, limanlar ve yerleşimler bulunuyordu. Antik kent önemini yitirdikten sonra bile, taşları ve yapı malzemeleri daha sonraki topluluklar tarafından kullanılmaya devam etti. Kemallı, işte bu çok katmanlı tarihsel ortam içinde gelişmiştir.
Daha eski bir zemin üzerinde kurulmuş bir köy
Kemallı çevresinde yapılan arkeolojik araştırmalar, köyü çevreleyen tarlalarda Geç Roma dönemine ait kırsal bir yerleşimin izlerini ortaya koymuştur. Seramik parçaları, kiremitler, büyük depolama küplerine ait kırıklar ve işlenmiş taşlar, köyün bugünkü hâlinden çok önce bu arazide sürekli bir yaşam olduğunu göstermektedir. Bölgenin bazı kısımları günümüzde arkeolojik açıdan hassas alanlar olarak kabul edilmekte, bu da Kemallı’nın geçmişinin yalnızca ayakta duran yapılarda değil, toprağın hemen altında da saklı olduğunu hatırlatmaktadır.
Orta Çağ’a gelindiğinde, bölge kuzeybatı Anadolu’daki Türk yerleşiminin genişleme sürecine dâhil olmuştur. Yerel anlatılar, köyün kuruluşunu erken Türk döneminin uç beylerinden biri olan Kemal Bey ile ilişkilendirir. Bu gelenek, Kemallı’nın kökenlerini algılama biçimini günümüzde de etkilemektedir.
Asılhan (Aslıhan) Bey Camii
Kemallı’nın en dikkat çekici yapısı, özenle kesilmiş taşlardan inşa edilmiş olan camisidir. Genel olarak 14. yüzyıla tarihlenen bu yapı, bölgede Osmanlı hâkimiyetinin şekillenmeye başladığı döneme aittir ve geleneksel olarak Kemal Bey’in oğlu olduğu kabul edilen Asılhan (ya da Aslıhan) Bey ile ilişkilendirilir.
Caminin mimarisi hem kırsal çevresini hem de taşıdığı önemi yansıtır. Kalın taş duvarlar, sade kubbeli bir iç mekân ve ölçülü süslemeler yapıya sağlam, neredeyse savunma yapısını andıran bir karakter kazandırır. Yapıda kullanılan taşların önemli bir bölümünün Alexandria Troas ya da Neandria gibi yakın antik yerleşimlerden getirildiği düşünülmektedir. Bu durum, bölgede antik malzemenin yeniden kullanılması geleneğinin uzun süre devam ettiğini gösterir.
Bugün bile cami, tek başına duran bir yapıdan çok, küçük bir tarihî bütünün merkezi gibi hissedilir.
Asılhan (Aslıhan) Bey Camii
Asılhan Bey, erken Osmanlı döneminde, 14. yüzyılın sonlarında Çanakkale ili Ezine yakınlarındaki Kemallı Köyünde faaliyet göstermiş yerel bir beydir. Doğum tarihi bilinmemektedir. 1383 yılında (H. 785) vefat ettiği, Kemallı Köyü Mezarlığı’nda bulunan mezar kitabesinden anlaşılmaktadır.
Asılhan Bey Camii (Kemallı Camii) üzerindeki kitabe, caminin 1382 yılında (H. 784), I. Murad (Murad Hüdavendigâr) döneminde inşa edildiğini göstermektedir. Bu tarihli kitabeler, Asılhan Bey’i 1380’li yıllarda Batı Anadolu’daki erken Osmanlı yerleşme ve teşkilatlanma süreci içine açık biçimde yerleştirmektedir. Yerel tarih geleneğinde, Kemallı Köyü’nün, kurucusu kabul edilen Kemal Bey’in adını taşıdığı ifade edilmektedir.
Hamam: unutulmuş bir yapı
Caminin hemen yakınında, köyün hamamı yer alır. Günümüzde kullanılmıyor olsa da, tarihî açıdan büyük önem taşır. Yapı, klasik düzeniyle soğukluk, ılıklık ve iki küçük sıcaklık bölümünden oluşur; taş ve tuğladan inşa edilmiş mekânların üzeri, ışık delikleri bulunan kubbelerle örtülüdür.
Hamam uzun yıllar önce kullanım dışı kalmış, 20. yüzyılın ortalarında köylüler tarafından bazı onarımlar yapılmış, ancak daha sonra tamamen terk edilmiştir. Son yıllarda ise anıtsal tarihî yapı olarak tescillenmiş ve koruma altına alınmıştır. Böylece Kemallı’nın mirasının önemli bir parçası resmî olarak kayıt altına alınmıştır.
Cami ile birlikte hamam, Kemallı’nın bir zamanlar yalnızca evlerden oluşan bir yerleşim değil, ortak sosyal ve dinî mekânlara sahip düzenli bir köy olduğunu göstermektedir.
Türbe ve köy çekirdeği fikri
Caminin kuzeyinde yer alan türbe, Kemallı’da bir zamanlar dağınık yapılar yerine daha derli toplu bir dinî ve sosyal merkez bulunduğu izlenimini güçlendirir. Ölçek olarak mütevazı olsa da, cami, hamam ve türbenin bir arada bulunması erken Osmanlı yerleşim düzenini yansıtır. Bu düzende günlük yaşam, ibadet ve anma mekânları birbirine yakındır.
Avrupa’ya giden taş
Melanippos yazıtının çevirisi
(Louvre MA 2911 – Alexandria Troas yakınlarındaki Kemallı’dan)
“Melanippos, gücüyle eşsiz,
insanlar arasında ikinci olmayan,
Herakles’e denk.
Cesurca yaşamış olarak,
burada yatıyor.”
Kemallı’nın hikâyesindeki belki de en dikkat çekici bölüm, tek bir taşla ilgilidir.
Roma döneminde, Melanippos adlı bir gladyatör için burada bir mezar yazıtı dikilmiştir. Yazıtta Melanippos’un gücü övülmekte ve Herkül’e benzetilmektedir. Modern dönemin bir aşamasında bu taş köyden ayrılmıştır. Günümüzde ise Paris’teki Louvre Müzesi’nde korunmaktadır.
Bu anlatı bir köy efsanesinden ibaret değildir. Yazıt, bilim dünyasında iyi bilinen bir eserdir ve kökeni açık şekilde Kemallı, Alexandria Troas yakınları olarak kaydedilmiştir. Bu durum, en küçük yerleşimlerin bile küresel tarihle nasıl bağlantılı olabileceğini ve Kemallı’nın Roma döneminde şiddet, gösteri ve ün kavramlarının kırsala kadar ulaştığı bir dünyanın parçası olduğunu gösterir.
Yeniden kullanım ve süreklilikle şekillenmiş bir köy
Kemallı’yı en doğru şekilde tanımlayan unsur, tek bir döneme ait olmamasıdır. Roma kırsal yerleşimi zamanla Orta Çağ Türk yaşamına dönüşmüş; antik taşlar camilerde ve duvarlarda yeniden hayat bulmuş; sosyal yapılar yükselmiş, işlevini yitirmiş ama varlığını sürdürmüş; sessiz bir Ege köyünden çıkan bir taş ise Avrupa’nın en büyük müzelerinden birine ulaşmıştır.
Bugün Kemallı’yı ziyaret edenleri büyük anıtlar ya da gişeli ören yerleri karşılamaz. Bunun yerine, belki daha da değerli olan bir şey sunar: Tarihin hiçbir zaman tamamen durmadığı, sadece biçim değiştirdiği yaşayan bir köyde durup etrafına bakma imkânı.
Kemallı Bugün
Kemallı, Çanakkale’nin Ezine ilçesine bağlı, temelleri tarıma dayanan; ancak aynı zamanda birkaç beklenmedik ve iyi düşünülmüş toplumsal özelliğe sahip, orta büyüklükte bir kırsal köydür. İlk bakışta geleneksel köy yaşamını yansıtır, ancak yakından incelendiğinde hoş sürprizler ortaya çıkar. Köyün dış kesimlerinde yer alan iki bakkal, temel günlük ihtiyaçları karşılamakta; daha kapsamlı alışverişler ise çoğunlukla yakınlardaki Ezine’den yapılmaktadır.
Kemallı’nın ekonomisi, zeytinyağı ve süt ürünleri üretimi etrafında şekillenmiştir; zeytinyağı ve Ezine peyniri üreten birkaç küçük ölçekli tesisin yanı sıra kümes hayvancılığı ve diğer tarımsal faaliyetler de bulunmaktadır. Kemallı’yı benzer köylerden ayıran en önemli unsurlardan biri ise, kültürel ve eğitsel bir merkez işlevi gören modern ve özenle planlanmış köy kütüphanesi ile yakınında bulunan seramik atölyesidir.
Bu atölyede el yapımı seramik ürünler üretilmekte ve bunların birçoğu satışa sunulmaktadır; bu durum, köyün ölçeği göz önüne alındığında alışılmadık bir sanatsal ve kültürel boyut kazandırmaktadır. Bugün Kemallı, geleneksel kırsal yaşamı kültür, yaratıcılık ve topluluk odaklı mekânlarla sessizce bir araya getiren, faal bir tarım köyü niteliğindedir.
Mezarlıkta bazı eski Osmanlı mezar taşlarını da inceledik. Mevcut bilgilerden yararlanarak ve yapay zekâ desteğiyle, okunabilir durumda olan 15 mezar taşındaki bazı bilgileri tespit edebildik. İleride yapılacak ek araştırmalarla, bu mezar taşları üzerinden bir aile ağacının oluşturulması da mümkün olabilir.
Ayrıntıları görmek için buraya tıklayın
Bir Cevap Yazın